Nas últimas semanas, os centros educativos do noso país iniciaron a fase de admisión ou solicitude de praza para o curso escolar 2026/2027. É, polo tanto, o momento no que moitas familias están a recibir avaliacións psicopedagóxicas, propostas de escolarización e, nalgúns casos, presión para asinar documentos ou aceptar derivacións do alumnado con síndrome de Down a centros de educación especial.
Neste contexto, desde Down España alertan ás familias dos procedementos irregulares que algúns centros educativos e administracións utilizan para segregar e excluír a estudantes con síndrome de Down; unha práctica que vulnera o seu dereito a recibir unha educación inclusiva e de calidade, recoñecido na Constitución Española —nos seus artigos 14 e 27— e na Convención Internacional sobre os Dereitos das Persoas con Discapacidade.
“As familias normalizaron, igual que gran parte da sociedade, o feito de que se vulnere o dereito á educación de calidade que defenden tanto a nosa Constitución como a Convención Internacional no seu artigo 7”, asegura Ana B. Rodríguez, asesora de Educación Inclusiva de Down España. “Normalizámolo e conformámonos con pouco”, afirma Rodríguez. “Que pasaría —pregúntase a experta— se no canto da educación se lle negase a un neno a asistencia médica por ter discapacidade? Necesitamos que as familias tomen conciencia da importancia de defender o dereito a unha educación de calidade para os seus fillos e fillas porque non podemos normalizar as inxustizas”, recalca.
Para Ana B. Rodríguez, o sistema educativo utiliza diferentes “trampas” para dificultar ou impedir a inclusión real do alumnado con discapacidade. Unha delas é solicitar ás familias a sinatura de documentos de escolarización en contextos de presión ou con información incompleta; “as familias non deben asinar estes documentos, xa que este trámite podería facilitar a derivación do seu fillo ou filla a un centro de educación especial”, afirma Rodríguez, que insiste no dereito das familias a “solicitar tempo, pedir aclaracións e, se non están conformes, asinar facendo constar o seu desacordo”.
Outros procedementos que entorpecen un ensino de calidade para o alumnado con síndrome de Down, segundo indica Rodríguez, son: “o uso de etiquetas que reducen ao estudante ao seu diagnóstico e condicionan as expectativas do profesorado; avaliacións psicopedagóxicas que, en ocasións, se utilizan máis para xustificar a exclusión que para identificar os apoios necesarios; ou o ditame de escolarización, un procedemento que se aplica unicamente ao alumnado con necesidades educativas especiais e que pode converterse nunha vía para limitar o seu acceso e permanencia en centros ordinarios. A isto súmase a proliferación de aulas específicas dentro de centros ordinarios, que rematan converténdose en novas formas de segregación, pois o alumnado permanece separado durante boa parte da xornada, o que limita a súa aprendizaxe e o seu desenvolvemento social e emocional”.
Estes procesos, sinala a experta, “non parten dunha análise das barreiras da contorna nin dunha planificación real de axustes razoables, senón dunha lóxica centrada no déficit do alumno ou alumna, o que provoca que non se esgoten previamente todas as medidas de apoio dentro da aula ordinaria —como a flexibilización metodolóxica, o deseño universal para a aprendizaxe ou a presenza de apoios especializados— antes de formular opcións máis restritivas”.
Para Rodríguez, “as familias son o motor e o corazón da educación inclusiva”, aínda que, como sinala, “moitas enfróntanse a esta situación desde o desánimo”. “Parece que, fagamos o que fagamos, non imos cambiar nada e isto xerou frustración e indefensión nalgunhas familias que remataron aceptando opcións educativas que non desexaban”. Para a experta, é fundamental lembrar que “a educación inclusiva é un dereito e que as familias poden formarse e apoiarse en ferramentas legais para defendelo”.
Por iso, a nosa asesora reivindica que as decisións educativas se avalíen caso por caso e coa participación activa das familias para evitar procesos que conduzan automaticamente á segregación do alumnado con discapacidade. “As familias teñen dereito a elixir centro, a coñecer e supervisar as avaliacións que se realizan e a esixir os apoios necesarios para garantir a aprendizaxe dos seus fillos e fillas —lembra— e poden acudir a institucións como o Valedor do Pobo, o Defensor do Menor, a Fiscalía de Menores e de Discapacidade, a Oficina de Atención á Discapacidade ou o CERMI para defender o dereito a unha educación inclusiva”.
Pola súa parte, o avogado especializado en educación inclusiva, Juan Rodríguez Zapatero, lembra que existe lexislación do Tribunal Supremo que consolidou que “a escolarización en centros ordinarios debe ser a opción prioritaria, sempre que se proporcionen os apoios e axustes necesarios”.
“A xurisprudencia establece cales son os mandatos e as obrigas que incumben ás administracións educativas para garantir a efectividade deste dereito fundamental e sinala que os apoios deben ser personalizados e eficaces, de maneira que o sistema se adapte ao alumno e alumna e priorice a súa escolarización en centros educativos ordinarios. É dicir, a derivación a centros de educación especial só pode facerse de forma excepcional e debidamente xustificada, demostrando que se esgotaron todas as medidas de inclusión”, engade Rodríguez Zapatero.
O letrado insiste na urxencia de que se recoñeza o dereito á educación inclusiva para todas as persoas e se aplique integramente a Convención sobre os Dereitos das Persoas con Discapacidade, “incluíndo a transformación dos centros de educación especial en centros de apoio aos centros educativos ordinarios, en lugar de seguir funcionando como unha modalidade separada de escolarización, xa que isto non é compatible co dereito a unha educación inclusiva”.
Desde Down España instan ás familias a asumir o seu papel esencial para garantir unha educación de calidade para os seus fillos e fillas; aos centros educativos, a traballar coa vontade e os recursos necesarios para facelo posible; e aos Gobernos, a asegurar que o sistema educativo español garanta a presenza, a participación e a aprendizaxe de todo o alumnado en igualdade de condicións.
- Información sobre o ditame de escolarización: dispoñible facendo clic aquí.
- Información sobre a avaliación psicopedagóxica: dispoñible premendo aquí.